Caddede yürürken ağzından çıkan balgamı kaldırımla buluşturan da insan, yoldan geçen arabalara zarar vermesin diye çivileri, cam kırıklarını toplayan da insan. Komşusuna zarar vermek için her türlü tilkiliğe başvuran da insan, komşusunu rahatsız etmemek için elinden gelenin fazlasını yapmaya çalışan da insan. Sadece kendi nefsi için yaşayan da insan, başka canların hayatına dokunmak için gecesini gündüzüne katan da insan. Fabrikada çocuğum hasta diye bir sürü insanı dolandıran, onlara kredi çektiren de insan, bulduğu defineyi yetkili makamlara teslim eden dürüstlükten, insanlıktan, ahlaktan taviz vermemeye çalışan da insan. Ormanları küle çeviren de insan, dağları ovaları fidanla buluşturan da insan. İçtiği sigara izmaritini yerlere fırlatan da insan, mesire alanlarından izmarit toplayarak temiz bir çevre için farkındalık oluşturan da insan. Babasını annesini kırıp döken huzur evine götüren de insan, babasının annesinin gönüllerini hoş etmeye çalışan da insan. Evdeki düzenini bozup başka biriyle yaşayan da insan, yetimhaneden çocuk alıp onu hayata hazırlamaya çalışan da insan. Akşama kadar kendi konforuna, kendi midesine yatırım yapan sosyal medya tutkunu, dizi bağımlısı da insan, kendi rahatını terk edip kendini adeta unutup bir başkasına faydalı olmak için koşturan da insan. İçinde biriken kin, haset, kibir ağırlığıyla yaşamaya çalışan da insan içini dışından daha güzel hale getirmek için manevi kirlerden arınmaya çalışan da insan. Gözünü nefsinin emrine vermiş ekran karşısında, çarşı pazarda avını arayan da insan gözünün iffetini korumak için nefsiyle mücadele eden de insan. Dünyadaki huzuru giderip bebek katilliğinde derece kat edenler de insan, bu zulmü durdurmak için candan, canandan geçenler de insan.
Peki, biz insanların bu kadar tahribi ya da tamiri nasıl oluşuyor?
Hiç düşündük mü?
Bitkiler net, kendilerine kodlananı yapıyor, sınırı aşmıyor.
Hayvanlar net, kendilerine kodlananı yapıyor, sınırı aşmıyor.
Melekler net, kendilerinden istenileni yapıyor, sınırı aşmıyor.
Peki, biz insanlar ne diye kendinden istenileni yapmıyor, tercihini niçin kötüye kullanıyor, fıtratına uygun davranmıyor, izzetli bir hayat yaşayarak melekleri bile geçme kabiliyetini işleterek cennete gitmesi gerekirken niçin hayvandan aşağı dereceye bile düşebiliyor cehenneme doğru bir yol alıyor?
Çoktan beri bu konu kafamı karıştırıyordu. Bir insan nasıl meleklerden daha üstün olabilir ya da hayvandan daha aşağı düşebilir. Cevabını Tîn Suresinde buldum. Rabbimiz surenin 4,5,6.ncı ayetlerinde şöyle buyuruyor:
Biz, gerçekten insanı en güzel bir biçimde, kıvamda yarattık.
Sonra onu, aşağıların aşağısına indirdik.
Ancak, iman edip salih ameller işleyenler başka. Onlar için devamlı bir mükâfat vardır.
Rabbimiz en iyi bilendir. Biz anladığımız, dinlediğimiz, okuduğumuz kadarıyla bu ayetleri açıklamaya çalışalım.
İnsanı bedenen ve ruhen bitkilerden ve hayvanlardan daha mükemmel yarattık. Görünüşü diğer canlılardan daha güzeldir. Vücuduna kondurulan baş, saç, göz, kaş, kirpik, kulak, burun, el, ayak, parmaklar olması gereken yerdedir. Aklı kalbi, damarları, hücreleri, midesi, bağırsakları yönüyle de mükemmel bir sisteme sahiptir. Varlıkların seçilmişi, şereflisi, kıymetlisi olarak yaratılan insan, aklını vahiyle buluşturur, tercihini Haktan yana yapar, fikir ve şükürle Rabbine yönelir, fıtratını bozmaz, fıtratına uygun yaşar, marifetulah ilmiyle zihnini ve kalbini besler, iradesini ve vicdanını ilahi olana çevirir, nefsini terbiye eder, kalbini çer çöp sevgisinden arındırır, iman eder, salih amel işler, sünnete göre yaşamaya çalışır, kul hakkına dikkat eder, iyiliği emreder kötülükten alıkoymaya çalışır, toplumsal ibadet görevini yerine getirir, şirkten arınırsa melekleri bile geçebiliyor.
Doğuştan bütün insanlar temiz yaratılıyor; zaman geçip tercihimizi yanlış yerde kullandıkça o temizliği kaybediyor, anne babamızın ya da arkadaş çevremizin gidişatına uyabiliyoruz. Vahiyden yüz çeviren, iman etmeyen, salih amelde bulunmayan, fıtratını bozan, tercihini yanlış yönde kullanan, canının istediği gibi kafasına göre takılan, hazlarının ve dünya malının kölesi olmuş insan da zamanla hayvandan daha aşağı bir dereceye düşebiliyor.
Ahmet Hamdi Akseki şöyle diyor:
“İnsanda iyiyi kötüden, hayrı şerden tefrik ve temyiz edecek bir kuvvet vardır. Bu kuvvet, ilâhî ve fıtrîdir. Bu kuvvet fıtratını bozmadıkça bizi daima hayra sevk eder, şerden men eder. İyi işlerden sevinç ve inşirah duyarız, kötü işlerden ıstırap hissederiz. Aynı zamanda bu kuvvet ve istidat örf ve âdetle, bâtıl zan ve itikatlarla, fena muhit ve terbiye ile körleşebileceği gibi; hak, sahih ve doğru itikat ve esaslı bir terbiye ile de en yüksek bir tekâmül ve inkişaf arz edebilir.”
Şeyh Galip varlıkların gözbebeği olan insanı ne güzel mısralarına yansıtmış.
…
Sendedir mahzen-i esrâr-ı mahabbet sende
Sendedir mâ’den-i envâr-ı fütüvvet sende
Gizli gizli dahi vardır nice hâlet sende
Ma’rifet sende hüner sende hakiykât sende
Nazar etsen yer ü gök duzâh u cennet sende
Arş u kürsiyy ü melek sendedir sende
(Sevgi sırlarının mahzeni, o sırlar hazinelerinin konduğu yer sendedir, sende. Erlik, yiğitlik nurlarının madeni sendedir, sende. Gizli gizli daha nice ruh halleri var sende. Tanıyıp anlayış sende, hüner sende hakikat sende. Baksan görürsün ki yer de, gök de, cehennem de, cennet de sende. Kürsî de sende, melek de elbet sendedir sende)
Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen
(Kendine bir hoşça bak, âlemin özüsün sen, varlıkların gözbebeği olan insansın sen.)
Hayftır şâh iken âlemde gedâ olmayasın
Keder-âlûde-i ümmîd ü recâ olmayasın
Vâdî-i ye’se düşüp hiç ü hebâ olmayasın
Yanılıp rehrev-i sahrâ-yı belâ olmayasın
Âdeme muttasıl ol tâ ki cüdâ olmayasın
Secdeler eyle ki merdûd-i Hüdâ olmayasın
(Yazıktır, padişahken âlemde yoksul olmayasın, ümit ve yalvarışla boz bulanık bir hale gelmeyesin. Yeis vadisine düşüp bir hiç olarak yok olmayasın, yolunu yitirip bela sahrasının yolunu tutmayasın. Âdeme yapış ki gerçekten ayrılmayasın, secdeler etki Hüda reddetmesin seni.)
Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen
(Kendine bir hoşça bak, âlemin özüsün sen, varlıkların göz bebeği olan insansın sen.)
…
Kısaca vahiyle buluşmayan bir insan, kendine, ailesine, çevresine, vatanına milletine faydası istenilen düzeyde olmaz; hatta yanlışlıkta, taşkınlıkta, zulümde haddini aştıkça aşar. Elde ettiği imanı kalbine hapseder, gereğini yapmaz, salih amellerle ıslah çalışmasına başlamazsa kendisini, ailesini, toplumu güzelleştirmek için bir mücadelenin içine girmezse hayvandan aşağı düşer. Vahiyle güzelleşen, vahyi hayatının içine katan insan ise sadece dünyaya iyilik tohumları saçmak ister. Tahrip yerine tamir, yıkmak yerine yapmak, öldürmek yerine yaşatmak, bir insanı kaybetmek yerine kazanmak ister. Meleklerin nefsi, irade özgürlüğü yok; itaatleri tam. Biz insanlar nefsimizi ve irademizi Rabbimizin emrine vermeyi başarabilir, sınırlarını aşmazsak meleklerden daha üstün bir dereceye gelerek dünyada varlıkların seçilmişi olarak yaşamaya hak kazanabilir; dünyayı kötülüklerin hüküm sürdüğü değil, iyiliklerin hüküm sürdüğü bir yer haline getirebiliriz.
ALİ ALTAYLI
